Zet de namen van kandidaten terug op het stembiljet

Betreft: bezwaren van lokale partijen tegen een stembiljet zonder kandidaatnamen

Geachte heer Heerma,

Op 2 juli 2026 kondigde u aan dat het nieuwe, kleinere stembiljet wettelijk wordt ingevoerd bij alle verkiezingen, voor het eerst bij de verkiezing van het Europees Parlement in 2029. Met deze brief laten wij, lokale politieke partijen uit het hele land, u weten dat wij grote bezwaren hebben tegen dit voornemen in zijn huidige vorm. Niet tegen een handzamer stembiljet, wel tegen een stembiljet waarop de namen van kandidaten ontbreken.

Samen vormen lokale partijen de grootste politieke stroming van Nederland. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart 2026 gaven ruim 2,5 miljoen kiezers hun stem aan een lokale partij. Dat is 34,2 procent van alle stemmen, goed voor ruim 3.300 raadszetels. Onze kiezers stemmen niet op een landelijk merk, maar op mensen die zij kennen: de kandidaat uit hun eigen stad, dorp, wijk of vereniging.

Laat er geen misverstand over bestaan: wij steunen de doelen achter het nieuwe biljet. Sneller en zorgvuldiger tellen, een biljet dat hanteerbaar is in het stemhokje en logo’s die kiezers helpen bij het herkennen van partijen. Modernisering van het verkiezingsproces juichen wij toe.

Het gekozen model gaat echter een grens over. Op het nieuwe stembiljet staan alleen partijen en kandidaatnummers. De naam van de kandidaat verdwijnt naar een overzicht dat de kiezer in het stemhokje moet raadplegen. Daarmee raakt het voorstel het hart van ons kiesstelsel: in Nederland stemt de kiezer op een persoon, niet op een partij. De politieke partij komt in de Grondwet niet eens voor. De Kiesraad waarschuwde eerder dat een stembiljet zonder kandidaatnamen er sluipenderwijs toe kan leiden dat een vorm van partijstem ontstaat. Die waarschuwing onderschrijven wij volledig.

Voor de lokale democratie weegt dit extra zwaar. Raadsleden zijn geen nummers, maar herkenbare mensen met een naam en een gezicht. Juist die herkenbaarheid is de kracht van de gemeenteraad en van lokale partijen: de kandidaat uit de eigen kern die je op straat kunt aanspreken. Een kiezer die in het stemhokje eerst een boekje moet doorbladeren om een nummer op te zoeken, haakt sneller af en kleurt alleen het partijvakje in. Die stem gaat dan automatisch naar de lijsttrekker. Zo verschuift macht ongemerkt van de kiezer naar de lijstvolgorde en van de kandidaten uit de dorpen en wijken naar de top van de lijst. Ook de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden waarschuwde hier eerder voor.

De experimenten bevestigen onze zorg. Het aandeel ongeldige stemmen ligt met 0,65 procent ruim twee keer zo hoog als bij het huidige biljet (0,27 procent). De evaluatie van het eerste experiment laat bovendien zien dat kandidaten van wie het nummer toevallig gelijk was aan het lijstnummer beduidend meer voorkeurstemmen kregen dan in vergelijkbare gemeenten met het huidige biljet. Kiezers kleurden dus kandidaten in die zij niet bedoelden. Uw voornemen om ongeldige kandidaatstemmen voortaan toe te rekenen aan de lijsttrekker maakt dit principieel nog problematischer: er worden dan stemmen toegekend aan een kandidaat die de kiezer niet heeft gekozen. Een uitslag die zo tot stand komt, verliest betrouwbaarheid en legitimiteit.

Een compact stembiljet en kandidaatnamen sluiten elkaar niet uit. Wij denken daarover graag met u mee en lichten onze bezwaren toe in een gesprek met u of uw ministerie.

Hoogachtend,

namens 100 lokale politieke partijen,